Geroemd en verguisd… Een interview met Ed Spanjaard over Hans Henkemans

‘…wederwaardigheden, erkenning en tegenwerking…’

Henkemans? Tevergeefs blader ik door mijn XYZ van de Klassieke Muziek op zoek naar zijn naam, Heldentenor… Hellendaal… hemiool… Henze… Op internet vind ik naast een korte biografie, Henkemans’ naam op een oud concertprogramma getiteld Vergeten Componisten. Wie was die Henkemans eigenlijk? In zijn hoogtijdagen werden zijn composities gespeeld door het Concertgebouworkest. Als pianosolist trad hij op met grote dirigenten. Hij werd internationaal geroemd als Mozart en Debussy vertolker en maakte vele grammofoonplaten. Nu wordt er vrijwel geen noot meer van hem gespeeld. Wie een cd van hem wil kopen, komt van een koude kermis thuis.

16 april 1990   Beste Ed, Excuseer me het wat frivole postpapier, want dit is een erg serieus bedoelde brief […] Ik heb je iets te vragen en ik loop er al lang mee rond. […] …met het verstrijken der tijd wordt de questie nopender. Het komt hier op neer…

Talent
Ed Spanjaard zet koffie in de keuken van zijn Amsterdamse woning. Vanwege dit interview heeft hij zich de laatste dagen intensief met Henkemans bezig gehouden. Op de grote, ronde keukentafel liggen brieven, grammofoonplaten, een partituurmanuscript en een boekje dat Ed samenstelde over zijn vader. Hij slaat het open op een pagina met zwart-wit foto’s. ‘Kijk, hier zie je mijn vader en Henkemans, samen, voor de oorlog.’

boekjeEdovervaderjpg

Nog voordat ik mijn opname-apparaat heb kunnen aanzetten, begint Ed te vertellen.

‘Mijn vader, Jaap Spanjaard, en Hans Henkemans waren lang, goed bevriend. Mijn vaders broer was in 1931 betrokken bij de ontgroening van Henkemans. Hij treiterde Henkemans door hem piano te laten spelen zonder pianokruk.’ Ed Spanjaard staat op en zakt door zijn knieën om te laten zien hoe ongemakkelijk. ‘Maar mijn vader was gefascineerd door die jongen die zó fantastisch pianospeelde. Zelf speelde hij ook. Ze studeerden allebei medicijnen en psychiatrie. Zo zijn ze bevriend geraakt.’

In muzikaal – maar ook in ander opzicht – heb ik een niet alledaags leven achter de rug. Als ik mij herinner hoe ik begonnen ben te componeren – met 8 á 9 jaar – en hoe volstrekt “vanzelf” dat ging, en als ik mij realiseer hoe ik, bij de gratie ván dat componeren, ineens in de concertzaal zat en beroepspianist op de koop toe werd…

‘Henkemans had een waanzinnig talent’, vertelt Spanjaard. ‘Hij studeerde medicijnen, maar had tegelijk privépianoles bij George van Renesse, compositie bij Willem Pijper. Zijn eerste pianoconcert werd al voor de oorlog door het Concertgebouworkest gespeeld. Hij was nog geen twintig toen hij het schreef!’
Henkemans studeerde nooit aan een conservatorium, wel doceerde hij in de zestiger jaren aan het Groningse conservatorium én aan het Amsterdamse Muzieklyceum.

Onder de Duitse bezetting weigerde Henkemans lid te worden van de Kultuurkamer. Hij mocht dus niet optreden. ‘Mijn vader was assistent geneesheer in Het Apeldoornsche Bosch, een gigantische Joodse psychiatrische kliniek  – wel duizend patiënten.’ (werd in ’43 ontruimd. Een groot aantal verplegers en alle patiënten kwamen om in Auschwitz) ‘Mijn vader had zijn vleugel meegenomen naar Het Apeldoornsche Bosch. Daar gaf Henkemans clandestien concerten.’

pastelhenkemans
Portret in pastel van Hans Henkemans, de vader van Ed Spanjaard tekende zijn vriend eind jaren dertig

‘Meteen na de oorlog is Henkemans gedebuteerd bij het Concertgebouworkest. Hij speelde zijn Passacaglia en gigue. Daarna ging zijn pianocarrière als een raket. Hij speelde met grote dirigenten, van Otterloo, van Beinum, Klemperer, Giulini, Georg Szell … Zij voerden zijn muziek uit, hij trad met hen op als solist. Ongelooflijk. Henkemans was in de jaren vijftig een van de meest geliefde pianosolisten.’

Ook als componist beleefde Henkemans grote successen. ‘Het Concertgebouworkest speelde zijn stukken, nam ze mee naar Japan! Haitink heeft ik weet niet hoeveel pianoconcerten gespeeld met Henkemans en zeker een half  dozijn van zijn composities uitgevoerd.’

…en als ik me voor de geest haal welke (creatieve en reproductieve) wederwaardigheden, erkenning en tegenwerking, ik gekend heb, dan zal het je niet verbazen dat er iets essentieels van mezelf, mezelf zal overleven…

Tragisch
Op woensdag 9 mei 1962 publiceerde Henkemans een artikel in Het Algemeen Handelsblad waarin hij voorstelde de toenmalige vernieuwende muziek een nieuwe naam te geven. Voor hem waren deze ‘muzikale experimenten’ wezenlijk iets anders dan wat men ‘al eeuwen muziek noemde’. Hij stelde voor die ‘exploraties van de klankchaos’, die volgens hem een ‘nieuwe auditieve kunstvorm’ waren, de naam Soniek te geven. Dat leidde tot een grote controverse.

‘Hij heeft het zichzelf zeer moeilijk gemaakt’, vertelt Ed Spanjaard. ‘Hij stond in hoog aanzien, had een machtige carrière, én hij schreef goed. Bovendien was hij zeer uitgesproken, niet bang dingen te schrijven die conflictueus waren. De vernieuwers, de ‘Notenkrakers’ uit het andere kamp, zoals Reinbert de Leeuw, Peter Schat en van Vlijmen, beschouwden hem zo ongeveer als de duivel. De moderne generatie schilderde hem af als een conservatieve boeman.’

handgeschrevenpartituur2

Waarom had Henkemans de behoefte de moderne muziek met het woord Soniek als het ware buiten de muziek te plaatsten?  ‘Hij begreep het niet, die vernieuwing. Het was een tijd waarin een jongere generatie , zeker ook gestimuleerd door het voorbijgaan van die verschrikkelijke wereldoorlog, schoonschip wilde maken met de ouderwetse troep – tussen  aanhalingstekens. Hij wilde, denk ik, weerstand bieden tegen dat agressieve: “Jullie oude zakken kunnen het veld ruimen”…’

Iemand als schrijver Simon Vestdijk viel Henkemans bij. ‘Ja,Vestdijk was een gearriveerd literator, hij kon alles zeggen. Henkemans was optredend musicus, die moest het van de concertzaal hebben. Wat dat betreft heeft hij het zich moeilijk gemaakt, héél moeilijk gemaakt…’

‘Tragisch is niet een te zwaar woord’, vindt Spanjaard. ‘In de jaren zeventig is zijn Bericht aan de levenden (stuk voor spreekstem, koor en orkest voor Dodenherdenking) nog één of twee keer uitgevoerd, misschien wel onder druk van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Daarna heeft het Concertgebouworkest nooit meer één noot van Henkemans gespeeld. Dat gaat me aan mijn hart…’

Dat het Concertgebouworkest een nieuwe artistiek leider kreeg, hielp niet mee. ‘Van Royen; jonge man, midden dertig. Moest niets van Henkemans hebben. Een artistieke keuze, of smaak. Het kan ook zijn dat de jonge generatie gewoonweg machtiger aan het worden was…’

In 1969, in de periode waarin de belangstelling voor Henkemans als componist afnam, moest hij om gezondheidsredenen besluiten ook een eind te maken aan zijn carrière als concertpianist. (‘Hij  had in zijn jeugd TBC gehad, het optreden werd fysiek te gevaarlijk’) Wel bleef hij componeren (o.m de opera Winter Cruise, en een hoornconcert waarvan Ed de première dirigeerde) én hij pakte de psychiatrie weer op. (‘Hij had een goedlopende praktijk in Bergen, behandelde vooral musici, en mensen uit artistieke kringen’) In 1981, hij was 67, promoveerde hij op een proefschrift over sublimatiestoornissen bij kunstenaars.

Ik constateer opeens dat ik sinds kort ook bezig ben mijn andere “kanaal” – dat van de psychotherapie – te verzorgen maar dat, gek genoeg, dáár mijn streven is dat er niets tastbaars me overleeft. Gek, zoals een mens in elkaar zit.

Muzikale erfenis
Ed neemt een van de langspeelplaten uit zijn hoes en legt die in zijn werkkamer op de platenspeler. Staande luisteren we een tijd lang zwijgend naar Images van Debussy gespeeld door Henkemans. Dan draait Ed de volumeknop omlaag. ‘Je kan horen dat hij componist was, hij heeft een groot gevoel voor de gerichtheid van de muziek. Zijn spel is dichterlijk en teder’. En dan: ‘Hoe wrang dat de Salzburgse opnames van Henkemans uit de jaren vijftig zo’n slechte geluidskwaliteit hebben. Kort nadat hij stopte met spelen, en niets nieuws meer kon opnemen, kwam de cd-tijd.’

hoes3

Nadat Henkemans de psychiatrie weer oppakte kwam er een eind aan de vriendschap tussen vader Spanjaard en Henkemans. ‘Ik denk dat mijn vader (zelf een bekende psychiater) zich op een gegeven moment meer vraagbaak dan vriend voelde. Henkemans kon egocentrisch zijn. Het fijne weet ik er niet van, maar ik denk dat Henkemans meer aandacht voor zichzelf opeiste dan een gezonde vriendschap kon verdragen.’

Maar Ed Spanjaard bleef zijn ‘oom Hans’ Henkemans zien (‘na de verwijdering tussen hem en mijn vader is de band tussen mij en oom Hans hetzelfde gebleven; ik vond het triest, wat gebeurd was’) en Henkemans hield contact met Ed. ‘Hij was zo warm naar mij’, vertelt Spanjaard. ‘Het kwam dichtbij een vader-zoon gevoel. Mijn eindexamen piano waar ik, samen met Jan Slothouwer, twee delen uit zijn grote sonate voor twee piano’s speelde: hij was erbij; mijn allereerste optreden als dirigent, met l’Histoire du soldat, in een tent op het Museumplein: hij was erbij…’

Dan haalt Ed de brief te voorschijn, die Henkemans hem een aantal jaar voor zijn dood schreef met de vraag over een ‘questie’ die steeds ‘nopender’ werd, en leest voor:

Het komt hierop neer:
ik wilde jou vragen te zorgen voor – t.z.t. – mijn muzikale erfenis. […] Ik heb geen glorieuze fantasieën en geen visioenen van voortleven. […] Ik wil het alleen in handen weten van iemand die me – artistieke en persoonlijk – “nabij” is.

‘Ik zal de brief voor je kopiëren,’zegt hij, ‘misschien kan je er iets mee voor je artikel…’

Ed Spanjaard schuift wat paperassen en brieven bij elkaar op de vleugel en sluit de klep van de platenspeler. ‘O ja, iets leuks, onlangs sprak ik violiste Liza Ferschtman en we maakten een plannetje. Als we ooit samen voor het Concertgebouworkest staan, zeiden we, dan spelen we het vioolconcert van Henkemans.’

Opzoeknaarpartituur

 

fotografie: Mo Swillens
Tekst: Machiel Swillens

Dit interview verscheen eerder in deKlank, tijdschrift van philharmonie zuidnederland. 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s